brak komentarzy

Reformacja: co powinieneś o niej wiedzieć?

Późne Średniowiecze

Reformacja rozpoczęła się od Marcina Lutra, lecz na niego samego wywarły wpływ doktryny i praktyki duszpasterskie, które poprzedzały go o wieki. Powinniśmy więc rozpocząć od zrozumienia niektórych spośród głównych nurtów, jakie wywarły wpływ na Reformację Lutra.

  1. Inni przed Lutrem dostrzegali problemy w Kościele rzymskokatolickim

  • Jan Wiklif (zm. 1384) oraz Jan Hus (zm. 1415) są przykładami osób, które widziały błędy doktrynalne wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego i uznawały to za słuszne, by o tych błędach mówić.
  • Nawet niektórzy spośród katolickich humanistów, takich jak Kardynał Gasparo Contarini (zm. 1542), głosili usprawiedliwienie z wiary aż do okresu, w którym Sobór Trydencki potępił ten pogląd.
  • Wielki humanista Erazm z Rotterdamu oraz inni widzieli, że Kościół potrzebował reform moralnych, szczególnie „u góry”, włączając w to papiestwo, i tworzyli w związku z tym gorzkie satyry skierowane przeciwko niemoralności Kościoła.
  1. Różnorodność katolickich doktryn zbawienia

  • Odrodziło się zainteresowanie nauką Augustyna (zm. 430), włączając w to podkreślanie całkowitej Bożej suwerenności (choć działo się to wśród zdecydowanej mniejszości).
  • Większość wierzyła, jak sam Tomasz z Akwinu, że osoba musiała kooperować z Bożą łaską dostępną dla ludzi w sakramentach.
  • Istniał w Kościele nurt, według którego osoba była zobowiązana zrobić pierwszy krok, aby móc otrzymać łaskę od Boga w sakramentach. Takiego „staraj się najlepiej jak możesz”, aby otrzymać Bożą łaskę (łac. facere quod in se est), był uczony Marcin Luter. Doprowadziło go to niemal do skraju rozpaczy, gdy zmagał się ze swoim wrażliwym sumieniem, stale się zastanawiając, czy postarał się wystarczająco mocno.
  • Dwa powyższe poglądy doprowadziły do tego, że wiele osób zastanawiało się, czy jest się w stanie wypełnić wystarczającą ilość dobrych uczynków, by móc trafić do nieba, czy może raczej spotka ich wieczna kara w czyśćcu.
  • Reasumując, można stwierdzić, że u fundamentów Reformacji leżała biblijna i duszpasterska reakcja na teologię katolicką, w której pewność zbawienia była kluczową sprawą egzystencjalną. Luter sformułował biblijną odpowiedź na pytanie: „Co muszę zrobić, by być zbawionym?”, która nie kładła nacisku na wysiłki ludzkie, lecz na Bożą łaskę, którą Bóg obdarowuje w Chrystusie.
  1. Ważna rola humanizmu

  • Humanizm był nurtem, który kładł nacisk na konieczność powrotu ad fontes („do źródeł”). Czytano więc dzieła antyczne literatury greckiej i rzymskiej, pisane w językach oryginalnych, tj. grece i łacinie.
  • W wyniku humanistycznego przekonania Erazm opublikował Nowy Testament w grece w 1516 roku. Miało to większy wpływ na Reformację niż jakiekolwiek inne pojedyncze wydarzenie, ponieważ w wyniku tego wykształcone osoby były w stanie po raz pierwszy od wieków czytać Nowy Testament w języku oryginalnym.
  • Rok po publikacji Nowego Testamentu Erazma, Luter wykorzystał go do sformułowania 95 tez. Zaznaczył w nich, że przesłaniem Jezusa było wzywanie do „upamiętania,” a nie do „pokuty”. Słowo „pokuta” wieki wcześniej wkradło się do Nowego Testamentu z łaciny.

Marcin Luter (1483-1546) i luteranizm

Tym, co doprowadziło do przełomu w Reformacji protestanckiej, było poszukiwanie przez Lutra pewności zbawienia, podparte studiowaniem Augustyna, a w szczególności Nowego Testamentu. Kiedy Luter zastanawiał się nad znaczeniem fragmentu z Rzymian 1:17 w jego kontekście, zaczął podważać zasadność sprzedawania odpustów, a z czasem i innych doktryn rzymskokatolickich. Czynił to w nadziei, że Kościół się zreformuje. Zamiast tego Kościół go ekskomunikował. Tak powstała pierwsza z grup „protestanckich”, nazwana według imienia jej założyciela. James Atkinson słusznie zauważa: „Reformacja jest Lutrem, Luter jest Reformacją”.

  • Z powodu pragnienia, by zbawić swoją duszę, Luter wstąpił do zakonu w 1505 roku.
  • Głęboko się zmagał z duchowymi wątpliwościami (m.in. Anfechtungen). Luter zaczął czytać Augustyna i w nim znajdował ucieszenie. Jednak szczególnie pomocne dla niego okazało się czytanie Nowego Testamentu w języku oryginalnym.
  • Aby odwrócić uwagę Lutra od jego dociekliwych pytań, został wysłany przez zwierzchników na studia doktoranckie, a następnie otrzymał tytuł profesora Biblii w Wittenberdze w 1512 roku.
  • Nauczał z wybranych przez siebie ksiąg biblijnych, a jego wybór padł na Psalmy (1513-1515), List do Rzymian (1515-1516), List do Galacjan (1516-1517), List do Hebrajczyków (1517-1518) oraz powtórnie Psalmy (1518-1519).
  • 31 Października 1517 roku Luter wywiesił swoje 95 tez, których celem było wzbudzenie debaty na temat zasadności dość młodej praktyki Kościoła – sprzedaży odpustów tym, których było na nie stać, aby w ten sposób mogli zmniejszyć sobie czas kary za grzechy w czyśćcu. Zamiarem Lutra nie było wtedy wydanie oficjalnego sygnału do Reformacji. W rzeczywistości, później sam Luter odnosi się do swoich tez jako „marnych i papieskich”.
  • Tezy te jednak wywołały reakcję Kościoła, która doprowadziła do rozwoju myśli protestanckiej w Lutrze w porywającym tempie. Poniżej niektóre z kluczowych wydarzeń.
  • Nauczanie Lutra na temat „teologii krzyża” (w odróżnieniu od katolickiej „teologii chwały”, która podkreślała sprawiedliwość opartą na uczynkach i która ukazywała pychę Kościoła katolickiego) w trakcie dysputacji heidelberskiej (1518). Reformator, Martin Bucer, twierdzi, że doznał nawrócenia, słuchając Lutra w Heidelbergu.
  • W „Dwóch rodzajach usprawiedliwienia” (1518) Luter rozróżnia pomiędzy „obcą sprawiedliwością”, która jest w Chrystusie, a która jest poczytana/przypisana chrześcijaninowi przez wiarę, a „sprawiedliwością właściwą”, która jest wynikiem przypisanej sprawiedliwości Jezusa.
  • W Dysputacji Lipskiej (1519) przeciwko Janowi Eckowi, Luter doszedł do wniosku, że jedynie Biblia (Sola Scriptura) jest autorytetem w sprawach doktryny i praktyki chrześcijańskiej.
  • W „Niewoli babilońskiej Kościoła” (1520) Luter wyparł się siedmiu sakramentów Kościoła rzymskokatolickiego na rzecz dwóch biblijnych ustanowień – chrztu oraz eucharystii.
    • Luter nauczał cielesnej obecności Chrystusa „w, z, oraz pod” chlebem i winem.
    • Luter wierzył, że chrzest powinien być udzielany niemowlętom po tym, jak w trakcie nabożeństwa wygłoszona została ewangelia, gdyż Bóg suwerennie udziela wiary poprzez ewangelię.
    • W „Wolności chrześcijanina” (1520) Luter w piękny sposób ukazuje rolę wiary w zjednoczeniu chrześcijanina z Jezusem oraz obdarowaniu go wszystkimi korzyściami Chrystusa już od początku zaistnienia wiary.
    • Luter we wczesnym okresie znajdował się pod ochroną swojego przebiegłego protektora, Fryderyka Mądrego, księcia Saksonii oraz  młodego Cesarza Rzymu, Karola V, który dość powoli realizował swoje obowiązki cesarskie. Jednak formująca się myśl teologiczna u Lutra ostatecznie sprowadziła na niego gniew Kościoła oraz Cesarstwa. Został on ekskomunikowany przez Kościół rzymskokatolicki w styczniu 1521 roku. Następnie został ogłoszony banitą przez Cesarstwo w czasie Sejmu w Worms w kwietniu 1521 roku, po swoim słynnym wygłoszeniu, że jego sumienie jest związanie Pismem Świętym, a nie tradycją Kościoła.
    • Ukrywając się na zamku Fryderyka w Wartburgu, w 11 tygodni przetłumaczył Nowy Testament na język niemiecki.  
    • Luter powrócił do Wittenbergi, gdzie przez resztę życia prowadził reformy. Jego podejściem do reform było powolne wprowadzanie zmian, tylko w tych sferach liturgii i praktyki katolickiej, które dotykały istoty ewangelii.
    • To doprowadziło do sformułowania tzw. „zasady normatywności” (obecnej w luteranizmie jak i w anglikanizmie). Według tej zasady, w praktyce nabożeństwa kościelnych przyzwolone było wszystko, czego Pismo w sposób bezpośredni i klarowny nie zabraniało.
    • Kalwinizm z kolei wyznaje „zasadę regulatywności”, według której Bóg jasno określił w Piśmie Świętym, jak powinien być czczony, zatem, w nabożeństwie kościelnym przyzwolone jest tylko to, co Pismo nakazuje lub ukazuje.
    • Luter ożenił się Katarzyną von Bora w 1525 roku.
    • W 1525 roku, Luter napisał jeden ze swoich największych traktatów, pt. „Zniewolenie woli”, który jest odpowiedzią na wydane rok wcześniej dzieło Erazma pt. „O wolnej woli”. Traktat Lutra jest wyczerpującą obroną biblijnej doktryny Bożej suwerenności w zbawieniu, której konieczność rodzi się z całkowitej niezdolności, a nawet śmierci duchowej człowieka, z powodu jego grzechu.
    • W czasie dysputy teologicznej w Marburgu w roku 1529, Luter i Ulrich Zwingli nie zdołali dojść od porozumienia odnośnie znaczenia Wieczerzy Pańskiej. Z tego powodu, protestanckie tradycje – luterańska i reformowana – pozostały wyraźnie osobnymi nurtami przez resztę XVI wieku.
    • Luteranów po raz pierwszy nazwano protestantami w czasie Sejmu w Speyer w roku 1529.
    • Luter wierzył, że usprawiedliwienie jedynie przez wiarę (sola fide) jest centralną doktryną wiary chrześcijańskiej. W artykułach szmalkaldzkich z 1537 roku stwierdza: „Od tego artykułu odstąpić lub coś przeciwnego uznawać czy dopuszczać nikt z nabożnych nie może, choćby niebo, ziemia i wszystko zawalić się miało… Na tym też artykule zasadza się i opiera wszystko, czego przeciwko papieżowi, diabłu i całemu światu w naszym życiu nauczamy, świadczymy i czynimy. Dlatego powinniśmy co do tej nauki mieć pewność i bynajmniej nie powątpiewać, w przeciwnym razie sprawa jest całkowicie przegrana i papież, i diabeł, i wszystko, co nam przeciwne, wygrywają i odnoszą nad nami zwycięstwo”.
    • Pod koniec swojego życia Luter z coraz większą frustracją wypowiadał się na temat Żydów, będąc sfrustrowanym tym, iż nie zwrócili się do Chrystusa jako Mesjasza. Jego ostre i obraźliwe komentarze zostały użyte przez nazistów jako usprawiedliwienie Holokaustu.
    • Po śmierci Lutra w roku 1546, Filip Melanchton (zm. 1560) stanął na czele luteranizmu. Zmienił augustyńską teologię Lutra, naciskając na konieczność współpracy z Bogiem w tym, jak Bóg pociąga grzesznika ku ewangelii. Pod koniec wieku luteranizm się rozwinął – przynajmniej w kwestiach soteriologicznych – w kierunku, którego sam Luter nie uznałby  za słuszny.

Jan Kalwin (1509-1564) oraz Tradycja reformowana

Kolejny z głównych nurtów protestantyzmu jest dziedzictwem Kalwina. Kalwinizm miał wiele wspólnego z luteranizmem (np. sola Scriptura, usprawiedliwienie tylko z wiary, czy też chrzest niemowląt), jednak w bardziej konsekwentny sposób rozwinął biblijne zrozumienie doktryn takich jak predestynacja czy też Kościół.

  • Pionierem tej tradycji był Zwingli, który usługiwał w Zurychu w latach 1519-1531. Zmarł, walcząc przeciwko militarnym inwazjom rzymskokatolickim. Podkreślał następujące akcenty teologiczne:
    • Głoszenie ekspozycyjne (nie wiedząc, od jakiego miejsca w Biblii zacząć głosić, po prostu zaczął od Ew. Mateusza 1:1),
    • Zasada regulatywności uwielbienia Boga,
    • Rozumienie Pisma przez pryzmat przymierzy, a tym samym przekonanie o znacznej kontynuacji pomiędzy Stary a Nowym Przymierzem, w odróżnieniu od Lutra, który kładł nacisk na brak kontynuacji pomiędzy prawem a ewangelią.
  • Następnie Jan Kalwin przejął przywództwo nad ową tradycją. Jego biografia nie jest tak interesująca jak Lutra lub Zwingliego.
  • Urodził się we Francji. Ukończył studia prawnicze. Kalwin nawrócił się na protestantyzm w latach 1533-1535.
  • Pragnął zostać autorem. Z powodu swojej wiary protestanckiej był zmuszony uciekać z Francji. Podczas swojej ucieczki zatrzymał się na noc w Genewie w roku 1536. Protestancki ewangelista, Wilhelm Farel (zm. 1565), przekonał Kalwina, aby ten został i pomógł poprowadzić reformację w Genewie.
  • Kalwin został wygnany z Genewy w latach 1538-1541 do Strasburga. Tam miał na niego silny wpływ Martin Bucer (zm. 1551), jeden ze wspaniałych pastorów Reformacji. Będąc w Strasburgu, Kalwin ożenił się z Idelette de Bure.
  • Kiedy powrócił do Genewy, był jednym z głównych oskarżycieli wyznawcy unitaryzmu, Michała Serweta, który ostatecznie został skazany i stracony jako heretyk w roku 1553. Kalwin nie był ani sędzią, ani nie zasiadał w ławie sędziowskiej. Ta rola przypadła Radzie miasta Genewa.
  • Kalwin służył niestrudzenie prawie do samego końca swojego życia. Cierpiał na przeróżne problemy zdrowotne, z których część zapewne była wynikiem przemęczenia i niedostatecznego snu (około czterech godziny na dobę) przez większość jego dorosłego życia, z powodu determinacji do pracy.
  • Kalwin w dużej mierze usystematyzował naukę Reformacji. Poniżej niektóre z ważniejszych dokonań Kalwina:
    • Institutio religionis christianae (Zasady religii chrześcijańskiej). Pierwsze wydanie zostało opublikowane w 1536 roku; ostatnie wydanie z roku 1559 było pięć razy obszerniejsze od pierwszego. Doktryny, którym Kalwin poświęca uwagę, to m. in.:
    • Poznanie Boga,
    • Pismo Święte; Bóg przystosowuje Siebie do naszej ograniczonej zdolności pojmowania, podobnie jak sepleniący rodzic, kiedy komunikuje coś dziecku; Duch Święty poświadcza chrześcijaninowi prawdomówność Pisma podczas jego czytania,
    • Boża absolutna opatrzność,
    • Z powodu naszego grzechu w Adamie, Bóg musi być tym, który nas może zbawić; my niczego nie możemy zrobić dla naszego zbawienia,
    • Usprawiedliwienie jest tylko z wiary, tylko na podstawie dzieła Chrystusa, tylko z Jego łaski,
    • Rezultatem zbawienia jest zjednoczenie się z Chrystusem,
    • To wszystko ma miejsce z powodu Bożego wyboru, który jest łaskawy, suwerenny oraz dwojaki (Bóg w wieczności zadecydował o końcu tych, którzy wybrani nie zostali),
    • Kluczową metaforą chrześcijańskiego życia jest pielgrzymka; wierzący jest obcym na tym świecie, niosąc krzyż Chrystusa w drodze do nieba,
    • Kościół widzialny nie jest tym samym, co Kościół niewidzialny. Ten drugi składa się tylko z wybranych Bożych. W Kościele mają miejsce cztery urzędy: profesorzy, starsi nauczający, starsi przewodzący oraz diakonii,
    • Chrystus jest obecny w Wieczerzy Pańskiej w sposób duchowy, jako że Duch Święty wznosi chrześcijanina ku niebiańskiej społeczności z Chrystusem,
    • Chrzest niemowląt jest słuszny na podstawie twierdzenia, iż jest on kontynuacją obrzezania, który był znakiem Starego Przymierza.
    • Kalwin był aktywny w pisaniu komentarzy. Rozpoczął od komentarza do Listu do Rzymian (1540). Jego celem było, aby komentarze były klarowne i zwięzłe.
    • Jego Odpowiedź na list Sadoleto (1539) jest najkrótszym i najbardziej dynamicznym wstępem do teologii Kalwina. Tylko w niej zawarte są jedyne wzmianki biograficzne z życia Kalwina.
  • Kalwin rygorystycznie przestrzegał zasady regulatywności, włącznie z dopuszczaniem śpiewu Psalmów tylko a cappella.
  • Rada Genewy zatrudniła stenografa, aby ten spisywał kazania Kalwina (głosił on kilka kazań w ciągu jednego tygodnia, zwykle bez notatek i wprost z języka hebrajskiego lub greckiego).
  • Kalwin kładł nacisk na misyjność kościoła. Sam rozesłał ponad stu młodych mężczyzn w głąb katolickiej Francji, aby zakładali kościoły. Wysłał nawet parę z Genewy, aby dotarła z ewangelią do rdzennych mieszkańców Brazylii. Kalwin nie był hiperkalwinistą.

Tradycja anabaptystyczna

Luter i Kalwin byli tzw. reformatorami magisterialnymi, w tym sensie, że byli wspierani przez władzę rządzącą, tj. magisterium. Anabaptyści byli pierwszymi spośród tzw. tradycji „kościoła wolnego”, ponieważ uznawali za słuszny rozdział państwa od kościoła. Chociaż nazwa wydaje się sugerować, że byli oni swego rodzaju protobaptystami, to cechowała ich dość duża różnorodność poglądów. Byli intensywnie prześladowani zarówno przez protestantów, jak i katolików w całej Europie, znaleźli azyl w Morawie, a także w Holandii.

  • Poniżej niektórzy z ważniejszych przywódców anabaptyzmu oraz najistotniejsze z wydarzeń:
    • 1525: pierwszy chrzest kogoś, kto złożył osobiste wyznanie wiary w Chrystusa, w Zurychu. Wynikiem tego było natychmiastowe prześladowanie.
    • 1527: publikacja Wyznania Wiary z Schleitheim, które było siedmiopunktową deklaracją najważniejszych artykułów wiary anabaptystów.
    • 1528: najlepiej wykształcony teolog anabaptystów Balthasar Hubmaier wraz z żoną zostali straceni przez katolików we Wiedniu.
    • 1529: Sejm w Spirze zdelegalizował powtórny chrzest w całym Świętym Cesarstwie Rzymskim.
    • Thomas Müntzer (zm. 1525), radykał,dowodził armii podczas wojny chłopskiej w Niemczech, a także podczas klęski moralnej klęski w mieście Münster, która miała miejsce pod przywództwem dwóch anabaptystów w latach 1534-1535. To wydarzenie przyniosło anabaptyzmowi złą reputację niebezpiecznego kultu.
    • Menno Simon (zm. 1561) był najwcześniejszym i najdłużej żyjącym teologiem anabaptyzmu.
  • Akcenty doktrynalne anabaptystów
    • Kościół jest wspólnotą oddanych uczniów, którzy wzięli pod uwagę koszt podążania za Chrystusem, łącznie z gotowością, by cierpieć za swoją wiarę. Wspólnota taka miała się wyróżniać spośród świata.
    • Chrzest (zwykle praktykowany przez polanie wodą osoby chrzczonej) był zarezerwowany jedynie dla tych, którzy złożyli osobiste wyznanie wiary w Jezusa.
    • Chrześcijanie mieli być oddzieleni od świata, tak więc nie służyli w radach miejskich lub w wojsku.  
    • Kościół miał ekskomunikować (wyłączać ze wspólnoty) te osoby, które nie żyły według standardów kościoła.
    • Awersja wobec soteriologii kalwińskiej.

Reakcja Kościoła rzymskokatolickiego podczas Soboru Trydenckiego

Spojrzeliśmy już na uczucia Lutra  wobec Kościoła katolickiego. Ostatecznie, w latach 1545-1563, Sobór ekumeniczny w mieście Trydent odpowiedział w sposób zdecydowany na protestantyzm, przeciwstawiając się „nowatorskim” doktrynom dotyczącym autorytetu kościoła, usprawiedliwienia, sakramentów oraz wielu innym.

  • W odniesieniu do autorytetu w sprawach doktryny Trydent uznał, że prawda zawiera się zarówno „w księgach spisanych i w tradycjach niepisanych, które – przyjęte przez apostołów z ust samego Chrystusa bądź przez nich samych przekazane jakby z ręki do ręki – dzięki podpowiedzi Ducha Świętego – dotarły aż do nas”. Sola Scriptura zostało odrzucone.
  • W odniesieniu do usprawiedliwienia, Trydent jasno zdefiniował usprawiedliwienie jako przebaczenie grzechów oraz uświęcenie: „usprawiedliwienie… nie jest tylko odpuszczeniem grzechów, lecz także uświęceniem i odnowieniem człowieka wewnętrznego przez chętne przyjęcie łaski oraz darów, wskutek którego człowiek z niesprawiedliwego staje się sprawiedliwym”.
  • Trydent ogłosił anatemę (ekskomunikę) tych, którzy nauczali usprawiedliwienia sola fide (tylko przez wiarę) w oparciu jedynie o przypisaną sprawiedliwość Chrystusa.
  • Trydent także potępił pogląd, że osoba usprawiedliwiona może posiadać pewność swojego zbawienia jeszcze w tym życiu (przywilej do tej pory zarezerwowany tylko dla garstki „świętych”).
  • Trydent potwierdził katolicką naukę o sakramentach, wliczając w to naukę o transsubstancjacji (chleb i wino w sposób cudowny zmieniają się w ciało i krew Jezusa) wraz z doktryną mszy świętej jako prawdziwej ofiary przebłagalnej, która w sposób bezkrwawy przedstawia Chrystusa powtórnie ofiarującego siebie na ołtarzu za wiernych, którzy uczestniczą w eucharystii.
  • Reakcja Trydentu na Sola Scriptura oraz na usprawiedliwienie Sola Fide ukazuje, że Reformacja nie straciła na znaczeniu, szczególnie dla chrześcijan wierzących według Pisma Świętego. Odkąd jesteśmy świadomi swojego grzechu i swojej niezdolności, by uczynić cokolwiek dobrego ku zbawieniu i odkąd widzimy, że Chrystus uczynił wszystko dla naszego zbawienia, składamy siebie w Jego miłosierdziu i tylko w Nim znajdujemy odpocznienie dla naszej duszy. To, co Luter, Kalwin, i inni odkryli na nowo w XVI wieku, jest tak samo aktualne dla nas dzisiaj, jak było dla nich wtedy.

O autorze: Shawn Wright jest profesorem historii kościoła w seminarium The Southern Baptist Theological Seminary w Louisville, Kentucky. Jest także pastorem od rozwoju przywództwa w kościele Clifton Baptist Church.

Możliwość dodawania komentarzy nie jest dostępna.